मुखेड प्रतिनिधी:- २१ फेब्रुवारी
२१ व्या शतकात मानवाने केलेली सर्वात मोठी क्रांती म्हणजे ‘स्मार्टफोन‘. एका छोट्याशा उपकरणातसंपूर्ण जग सामावले आहे, ही कल्पनाच अद्भूत होती. पण आज, काही वर्षांनंतर, हेच साधन आपल्याप्रगतीचा मार्ग आहे की आपल्या अधोगतीचे कारण, हा प्रश्न विचारला जात आहे. “मोबाईलमुळे आपण गुलाम झालो आहोत का?” याचे उत्तर दुर्दैवाने ‘हो‘ कडे झुकताना दिसत आहे.
१. ‘नोटिफिकेशन’चा अघोषित हुकूम
पूर्वी गुलाम हे मालकाच्या एका आवाजावर धावत असत. आज आपल्या खिशातील मोबाईलची एक‘रिंग‘ किंवा ‘नोटिफिकेशन‘चा आवाज आपल्याला आपले महत्त्वाचे काम सोडून स्क्रीनकडे वळायलालावतो. मग ते काम जेवणाचे असो, अभ्यासाचे असो किंवा कोणाशी तरी महत्त्वाचे बोलण्याचे. आपणत्या एका आवाजाचे इतके गुलाम झालो आहोत की, तो आवाज आला नाही तरी आपण वारंवार मोबाईलतपासून पाहतो . ही मानसिक गुलामी नाही तर काय?
२. वेळेची आणि एकाग्रतेची चोरी
आज ‘रील‘ (Reels) आणि ‘शॉर्ट्स‘च्या जगात मानवी एकाग्रतेचा काळ कमालीचाघटला आहे. आपण तासनतास निरर्थक व्हिडिओ स्क्रोल करत बसतो. “फक्त दोन मिनिटे पाहतो” असंम्हणून सुरू झालेला प्रवास कधी दोन तासांत बदलतो, हे समजतही नाही. ही वेळ आपल्या स्वप्नांसाठी, छंदांसाठी किंवा कुटुंबासाठी वापरता आली असती, पण आपण ती ‘अल्गोरिदम‘च्या हवाली केली आहे. ही एका अर्थाने वेळेची चोरीच आहे.
३. भावनांचे प्रदर्शन आणि आभासी जग
मोबाईलच्या गुलामीमुळे आपण ‘जगण्यापेक्षा‘ ते ‘दाखवण्यावर‘ जास्त भर देऊ लागलो आहोत. एखादापदार्थ खाण्यापूर्वी त्याचा फोटो काढणे, संकटात सापडलेल्याला मदत करण्याऐवजी त्याचा व्हिडिओबनवणे, हे संवेदनशीलतेचा अभाव दर्शवते. आपण सोशल मीडियावरील ‘लाईक्स‘ आणि ‘कमेंट्स‘च्याइतके आहारी गेलो आहोत की, आपली आनंदाची व्याख्या आता दुसऱ्यांच्या प्रतिक्रियांवर अवलंबून आहे. स्वतःच्या मर्जीने जगण्याऐवजी आपण जगाला काय आवडेल, यात अडकलो आहोत.
४. शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याचा बळी
एका जागी बसून तासनतास मोबाईल वापरल्याने लठ्ठपणा, पाठीचे आणि मानेचे विकार आणि डोळ्यांचे गंभीर आजार बळावले आहेत. याहीपेक्षा भयानक म्हणजे मानसिक परिणाम. रात्रीउशिरापर्यंत मोबाईल वापरल्याने झोप उडते, ज्याचा परिणाम चिडचिड आणि नैराश्यात (Depression) होतो. ‘दुसऱ्याचे आयुष्य माझ्यापेक्षा किती छान आहे‘ हे पाहून येणारा न्यूनगंड आपल्यालामानसिकदृष्ट्या कमकुवत करत आहे.
५. नातेसंबंधातील ‘डिजिटल’ भिंत
आज एकाच सोफ्यावर बसलेली चार माणसे चार वेगवेगळ्या दिशांना बघत मोबाईलमध्ये मग्न असतात. संवाद हरवला आहे आणि त्याची जागा ‘इमोजी‘ने घेतली आहे. सण–उत्सव आता प्रत्यक्ष साजरेकरण्यापेक्षा स्टेटसवर जास्त साजरे होतात. मोबाईलने लांबच्या व्यक्तीला जवळ आणले खरे, पणजवळच्या व्यक्तीला मात्र खूप लांब ढकलले आहे.
६. डेटा आणि प्रायव्हसीची गुलामी
आपल्याला काय आवडते, आपण कुठे जातो, आपण काय बोलतो, यावर कंपन्या लक्ष ठेवून आहेत. आपण काय खरेदी करावे आणि काय विचार करावा, हे आता मोबाईल ठरवू लागला आहे. आपलीवैयक्तिक माहिती विकली जात आहे आणि आपण स्वेच्छेने ती या उपकरणाला देत आहोत. ही एकआधुनिक प्रकारची तांत्रिक गुलामी आहे.
🖌️संपादक:- भाई आसद बल्खी
